Ngày 25/6/2025, Quốc hội đã thông qua Luật Thanh tra số 84/2025/QH15, thay thế Luật Thanh tra năm 2022, chính thức có hiệu lực từ ngày 01/7/2025. Đây được coi là một dấu mốc quan trọng, thể hiện quyết tâm của Nhà nước trong việc đổi mới tổ chức, hoạt động thanh tra, đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước và phòng, chống tham nhũng, tiêu cực trong giai đoạn mới.
Luật mới không chỉ điều chỉnh về phạm vi hoạt động, cơ cấu tổ chức mà còn làm rõ chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn của các cơ quan thanh tra ở cả Trung ương và địa phương, hướng tới bộ máy tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả.
Theo Khoản 1 Điều 2, “Thanh tra là hoạt động xem xét, đánh giá, kết luận, kiến nghị xử lý của cơ quan thanh tra đối với việc thực hiện chính sách, pháp luật, nhiệm vụ, quyền hạn của cơ quan, tổ chức, cá nhân theo trình tự, thủ tục do pháp luật quy định”.
Điểm mới đáng chú ý là Luật Thanh tra 2025 không còn quy định tách biệt thanh tra hành chính và thanh tra chuyên ngành, cũng như bỏ khái niệm “cơ quan được giao thực hiện chức năng thanh tra chuyên ngành”.
Ngoài ra, nhiệm vụ phòng, chống lãng phí lần đầu tiên được đưa vào chức năng của cơ quan thanh tra (Điều 5), cùng với nhiệm vụ vốn có là phòng, chống tham nhũng, tiêu cực. Quy định này mở rộng phạm vi hoạt động của thanh tra, cho phép cơ quan thanh tra tham gia tích cực hơn vào việc ngăn chặn thất thoát, sử dụng lãng phí ngân sách và tài sản công.
Một trong những thay đổi mang tính cấu trúc là việc Luật quy định hệ thống cơ quan thanh tra chỉ còn 2 cấp: Thanh tra Chính phủ và Thanh tra tỉnh/thành phố trực thuộc Trung ương.
Bên cạnh đó, vẫn duy trì các cơ quan thanh tra đặc thù như: Thanh tra Bộ Quốc phòng, Thanh tra Bộ Công an, Thanh tra Ngân hàng Nhà nước, Thanh tra Cơ yếu và một số cơ quan thanh tra khác trong quân đội, công an, ngân hàng theo quy định của Chính phủ; cùng với cơ quan thanh tra được thành lập theo điều ước quốc tế.
Đáng chú ý, Luật lược bỏ toàn bộ các cấp thanh tra bộ, thanh tra tổng cục/cục thuộc bộ, thanh tra ở cơ quan thuộc Chính phủ, thanh tra sở, thanh tra huyện… cũng như tổ chức và hoạt động của cơ quan được giao thực hiện chức năng thanh tra chuyên ngành. Đây là bước tinh gọn mạnh mẽ trong bộ máy, nhằm tập trung nguồn lực cho các cơ quan thanh tra chủ chốt.
Việc thay đổi cơ cấu tổ chức kéo theo điều chỉnh nhiệm vụ, quyền hạn:
Thanh tra Chính phủ: Được quyền thanh tra việc thực hiện chính sách, pháp luật, nhiệm vụ, quyền hạn của cơ quan, tổ chức, đơn vị, cá nhân thuộc quyền quản lý của bộ trong trường hợp bộ đó không có Thanh tra bộ; đồng thời thanh tra việc chấp hành pháp luật trong các lĩnh vực thuộc phạm vi quản lý nhà nước của bộ này.
Chánh Thanh tra tỉnh: Theo Khoản 1 Điều 16, được quyền thanh tra cơ quan chuyên môn, tổ chức hành chính khác và đơn vị sự nghiệp công lập thuộc UBND cấp tỉnh; đồng thời được thanh tra UBND cấp xã và cơ quan chuyên môn thuộc UBND cấp xã.
Những thay đổi này bảo đảm quyền hạn của cơ quan thanh tra bám sát thực tiễn phân cấp quản lý, đặc biệt là phù hợp với mô hình tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp.
Luật Thanh tra 2025 được kỳ vọng sẽ khắc phục những bất cập của mô hình cũ, khi bộ máy cồng kềnh nhưng phân tán, hiệu quả chưa cao. Với cơ cấu mới, việc chỉ đạo và điều hành thống nhất từ Trung ương tới địa phương sẽ thuận lợi hơn, giảm chồng chéo nhiệm vụ giữa các cấp.
Tuy nhiên, để Luật thực sự đi vào đời sống, ngoài sự chỉ đạo của Chính phủ, Thanh tra Chính phủ và UBND các tỉnh/thành phố, còn cần sự phối hợp đồng bộ giữa các cơ quan, đơn vị liên quan; nâng cao nhận thức và năng lực của chính lực lượng thanh tra; và tinh thần trách nhiệm, khách quan, minh bạch trong thực thi nhiệm vụ, nhằm tạo niềm tin cho tổ chức, doanh nghiệp và người dân.
Có thể thấy, Luật Thanh tra 2025 không chỉ là sự thay đổi về mặt luật định mà còn là thông điệp mạnh mẽ về quyết tâm siết chặt kỷ luật, kỷ cương, phòng chống tham nhũng, lãng phí và tăng cường giám sát quyền lực. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để ngành Thanh tra tiếp tục đổi mới, nâng cao vị thế và hiệu quả hoạt động, góp phần xây dựng nền hành chính minh bạch, liêm chính.
